Pies od wieków uchodzi za najwierniejszego towarzysza człowieka. W górach jego rola nabiera jednak znacznie głębszego wymiaru – przestaje być wyłącznie przyjacielem, a staje się współpracownikiem, strażnikiem i nieodzownym elementem codziennej pracy. Wiedzą o tym doskonale pasterze, dla których dobrze wyszkolony pies bywa cenniejszy niż najnowocześniejszy sprzęt.
Podczas tegorocznego redyku w Rychwałdzie – wydarzenia będącego żywą kontynuacją wielowiekowej tradycji wypasu – miałam okazję porozmawiać z doświadczonym bacą. Trzy dekady pracy to kapitał doświadczeń, którego trudno ubrać w słowa, ale jedno podkreślał on z całą stanowczością: bez psa nie ma bezpiecznego wypasu.
Szkolenie psa pasterskiego pozostaje pilnie strzeżoną tajemnicą każdego bacy. To wiedza przekazywana z pokolenia na pokolenie, wynik lat obserwacji i praktyki, którą zdradza się jedynie wybranym. Pewne szczegóły udało mi się jednak poznać. Już na etapie wyboru szczenięcia pasterz kieruje się czymś więcej niż tylko rasą – liczy się intuicja, doświadczenie i umiejętność dostrzeżenia potencjału w psim maluchu. „Dobrego psa się widzi” – mówił baca, nie rozwijając tej myśli.
Każdy pies, niezależnie od rasy, posiada tzw. łańcuch łowiecki – sekwencję instynktownych zachowań obejmującą m.in. tropienie, pogoń i chwytanie ofiary. W przypadku psów stróżujących (pilnujących stada) część tych odruchów została w drodze selekcji wygaszona lub zmodyfikowana. Ich zadaniem nie jest gonienie owiec, lecz ich ochrona oraz wczesne ostrzeganie przed zagrożeniem. Inaczej wygląda to w przypadku psów zaganiających (pasterskich w ścisłym tego słowa znaczeniu) – u nich wybrane elementy instynktu łowieckiego zostały przekierowane tak, aby mogły skutecznie zarządzać ruchem stada i współpracować z człowiekiem.
Proces wychowania psa zaczyna się bardzo wcześnie. Szczenię trafia do stada niemal bezpośrednio po odsadzeniu od matki. Dzięki temu w naturalny sposób zaczyna traktować owce jak członków swojej „rodziny”. Uczy się zarówno od starszych psów, jak i od samego pasterza – rozpoznawania komend, reagowania na zmieniające się warunki i interpretacji sygnałów płynących z otoczenia. Ta wczesna socjalizacja sprawia, że więź między psem a stadem staje się wyjątkowo silna.
Codzienna praca psa to przede wszystkim czujność. Największe zagrożenie pojawia się nocą, gdy w pobliżu mogą krążyć drapieżniki, takie jak wilki. Pies wyczuwa niebezpieczeństwo znacznie wcześniej niż człowiek – reaguje napięciem mięśni, zmianą postawy czy cichym pomrukiem. Doświadczony pasterz potrafi odczytać te sygnały niemal natychmiast. Pies inaczej reaguje na obecność saren czy jeleni, a zupełnie inaczej na wilka. Pasterze i ich psy stworzyli wspólny „język” oparty na subtelnej mowie ciała, który dla osób postronnych bywa często nieczytelny.
W przypadku pojedynczego drapieżnika pies bywa w stanie samodzielnie odeprzeć zagrożenie. Jednak atak watahy stanowi poważne wyzwanie nawet dla kilku czworonogów, dlatego pasterze wspierają się dodatkowymi środkami, jak choćby sygnały hukowe. Co istotne, jak podkreślał baca, wilki niezwykle rzadko atakują człowieka – czynią to jedynie w sytuacji skrajnego zagrożenia. Z reguły unikają ludzi, mając do nich większy respekt niż do psów.
Nie oznacza to jednak, że praca psa jest pozbawiona ryzyka. Nawet zwycięskie starcie może zakończyć się poważnymi obrażeniami, dlatego pasterze przykładają ogromną wagę do opieki weterynaryjnej i kondycji fizycznej swoich zwierząt. Doświadczony pies jest bowiem bezcenny – nie tylko jako obrońca, ale przede wszystkim jako partner.
Interesującym aspektem jest fakt, że płeć psa nie odgrywa kluczowej roli w jego pracy. Znacznie ważniejsze jest zachowanie naturalnych instynktów. W środowisku hodowców psów pracujących często unika się zabiegów kastracji czy sterylizacji, gdyż wierzy się, że utrzymanie naturalnej gospodarki hormonalnej jest niezbędne dla zachowania optymalnych zdolności obronnych i psychiki psa.
Redyk w Rychwałdzie unaocznił również inny, często pomijany problem – brak świadomości osób postronnych. Psy pilnujące stada nie są zwierzętami do głaskania. Podchodzenie do nich lub do owiec bez zgody pasterza może zostać odebrane jako naruszenie terytorium. W takiej sytuacji pies reaguje zgodnie ze swoim zadaniem: najpierw ostrzega, a w razie potrzeby może przejść do obrony. To nie jest agresja – to praca.
Obserwując psy pasterskie w działaniu, trudno nie dostrzec niezwykłej relacji między człowiekiem a zwierzęciem. To partnerstwo oparte na zaufaniu, doświadczeniu i wspólnym celu. W świecie, który coraz częściej odchodzi od natury, taki widok przypomina, że pewne więzi pozostają niezmienne i wciąż mają fundamentalne znaczenie dla przetrwania tradycji.
