Odkryj Coolturalny Żywiec: sztuka, folklor i rozrywka w sercu beskidów

W Muzeum Miejskim w Żywcu otwarto wystawę, która w subtelny, lecz wyrazisty sposób dokumentuje dorobek twórczy środowiska skupionego wokół Okręgu Zakopiańskiego Związku Polskich Artystów Plastyków. To nie jest ekspozycja podporządkowana jednej narracji ani zamknięta w kuratorskich ramach – przeciwnie, stanowi szerokie spektrum postaw, technik i tematów, które razem tworzą wielogłosową opowieść o współczesnej sztuce zakorzenionej w doświadczeniu miejsca.

Pająki ludowe widujemy w skansenach, muzeach, w sklepach z rękodziełem i na starych fotografiach. Ale mimo to, że zdają się reliktem przeszłości to wciąż są osoby które je wykonują. O historii pająków ludowych i ich tworzeniu rozmawiałam z Marzeną Luterek-Czyż.

W gminie Węgierska Górka postawiono na świadome umacnianie więzi z lokalnym dziedzictwem. Grupa inicjatywna RAZEM rozpoczęła realizację projektu „Nasze korzenie – edukacja regionalna dla najmłodszych”, który uzyskał dofinansowanie w ramach programu „Lokalnie na rzecz transformacji podregionu bielskiego”.

Gdy domostwa były już dokładnie omiecione, kukła Marzanny przygotowana, a zielone gałązki wybrane do wiosennych obrzędów, nadchodził moment, na który czekano z prawdziwą radością – wspólna uczta z okazji Jarych Godów. Dla dawnych mieszkańców ziem słowiańskich był to nie tylko czas symbolicznego pożegnania zimy, lecz przede wszystkim moment odrodzenia życia i nadziei na nowy cykl wegetacyjny. Wraz z nadejściem wiosny przychodziła pora na świętowanie – obfite, głośne i pełne barw.

Ubiegłoroczna edycja trasy Męskie Granie, która zawitała do Żywca, po raz kolejny udowodniła swoją siłę przyciągania. Tłumy zgromadzone pod sceną i atmosfera, jakiej próżno szukać na innych wydarzeniach muzycznych, potwierdziły, że festiwal od lat pozostaje jednym z najważniejszych punktów polskiego lata. Od 2010 roku projekt konsekwentnie łączy różnorodne style i artystyczne osobowości, tworząc przestrzeń dla muzycznych eksperymentów i nieoczywistych spotkań.

Z Kasią i Maciejem Szymonowiczami spotkałam się w Klubokawiarni Aquarium w Bielskiej Galerii BWA. To właśnie tam 18 marca odbyło się spotkanie dotyczące utworu Etnosy i symboliki w nim zawartej. Podczas spotkania Kasia i Maciej opowiadali o tym jak powstawał sam utwór na przestrzeni długich lat, jak powstawał teledysk i wyjaśniali całą zawartą w nim symbolikę. 

Kiedy chrześcijaństwo zaczęło stopniowo przenikać na ziemie polskie, dawne zwyczaje i obrzędy nie zniknęły nagle. Zostały raczej odsunięte na dalszy plan, ustępując nowej religii i jej kalendarzowi świąt. Mimo to wiele z nich przetrwało – niekiedy w zmienionej formie – i do dziś powraca w naszych wiosennych tradycjach. Wystarczy przyjrzeć się bliżej wielkanocnym obyczajom, by dostrzec, że pod chrześcijańską symboliką kryją się znacznie starsze warstwy kulturowe.

Gdy podróż przez górskie szlaki była przedsięwzięciem wymagającym nie tylko odwagi, ale i cierpliwości, karczmy stanowiły nieodłączny element krajobrazu Beskidów. Były czymś znacznie więcej niż tylko miejscem, gdzie można było zjeść i napić się po trudach drogi. Stanowiły centrum życia społecznego, handlowego i kulturowego – swoiste węzły komunikacyjne dawnego świata. Dziś z tamtej epoki pozostało niewiele autentycznych świadectw. Jednym z najcenniejszych i najbardziej fascynujących jest Stara Karczma w Jeleśni – obiekt, który nie tylko przetrwał wieki, lecz nadal żyje, oddychając historią i zapraszając współczesnych wędrowców do środka.

Jeszcze niedawno dzieci w przedszkolach i szkołach wynosiły ją barwnym orszakiem poza wieś, by utopić w najbliższej rzece lub stawie. Dziś zwyczaj ten blednie, a wraz z nim pamięć o jednej z najbardziej złożonych postaci słowiańskiej mitologii. Marzanna – znana też jako Morana, Morena, Mora czy Śmierć – sprowadzona została w potocznym rozumieniu do kukły symbolizującej zimę. Tymczasem jej znaczenie było znacznie głębsze.

Przez długie stulecia w polskiej kulturze utrwalał się obraz wiejskiego mężczyzny jako postaci surowej, nieokrzesanej, skłonnej do nadużywania alkoholu i przemocy wobec najbliższych. Stereotyp ten powtarzano w literaturze, publicystyce i miejskich opowieściach o prowincji. W rzeczywistości jednak trudno wskazać rzetelne dane, które potwierdzałyby, że przemoc domowa czy nadmierne spożywanie alkoholu były na polskiej wsi zjawiskami częstszymi niż w miastach. Co więcej, przez większą część historii takie statystyki w ogóle nie były prowadzone. Tymczasem życie mężczyzn na wsi – zwłaszcza w regionach górskich – było w istocie znacznie bardziej złożone i wymagające, niż sugeruje to uproszczony obraz.

Przy okazji Dnia Kobiet nie mogło być inaczej - musiałam pokazać Wam kobiety których zaangażowanie i umiejętność sięgania po swoje pasje i marzenia przynoszą im osiąganie ich celów. Gdy w dość hermetycznym środowisku muzyków ludowych Beskidu Żywieckiego sięgnęły po dudy - instrument na którym przez stulecia grali tylko mężczyźni - nie bały się przekraczać granic. Oto one : 

Przez stulecia europejska wyobraźnia kształtowana była przez porządek patriarchalny, który z uporem godnym lepszej sprawy spychał kobiecość w sferę wstydu, niedomówień i półcieni. Wmawiano społeczeństwom, że kobieta jest istotą niebezpieczną, nieczystą, wymagającą kontroli. Tymczasem paradoks historii polega na tym, że to właśnie ona – w swojej fizjologii i biologicznym rytmie – pozostaje najbliżej natury, tej pierwotnej nauczycielki cykliczności, która od zarania dziejów wyznacza tempo życia wszelkich stworzeń.

Na polskiej wsi przez stulecia dziewczynka rodziła się nie tyle jako powód do świętowania, ile jako cichy rachunek do uregulowania w przyszłości. W świecie, w którym każdy morg był na wagę przetrwania, córka oznaczała posag. A posag oznaczał uszczuplenie majątku. Syn – przeciwnie – zapowiadał siłę, nazwisko i dodatkowe ręce do pracy. Córka była troską, którą należało jak najszybciej „wydać”.Jej dzieciństwo nie znało beztroski. Zanim nauczyła się dobrze czytać – o ile w ogóle ktokolwiek uznał to za potrzebne – umiała już paść gęsi, pilnować młodszego rodzeństwa, zbierać owoce, plewić grządki, nosić wodę i drewno. Towarzyszyła matce w obejściu, ucząc się przez obserwację i powtarzanie. Nauka nie odbywała się w szkolnej ławie, lecz w kuchni, oborze i na polu. Dziewczynka miała stać się kobietą użyteczną, nie wykształconą.

Żywiecczyzna oddała hołd jednemu ze swoich najwybitniejszych twórców. Józef Hulka, urodzony 28 lutego 1926 roku w Łękawicy, rzeźbiarz, twórca szopek i masek obrzędowych, świętował setny jubileusz urodzin – wciąż czynny, wciąż ciekawy świata, wciąż gotów do rozmowy o sztuce i o życiu.

28 lutego w Starej Karczmie w Jeleśni odbyło się podsumowanie projektu „Kultura u korzeni”, realizowanego przez Fundacja 9sił. Był to wieczór, który wymykał się prostym kategoriom wydarzenia artystycznego. Bardziej niż galą finałową przypominał starannie utkany sen – utkany z obrazów, głosów i melodii, które prowadziły publiczność ku temu, co w kulturze najgłębsze i najbardziej pierwotne.

W piątkowy wieczór, 27 lutego w murach Zespołu Szkół nr 2 w Jeleśni wydarzyło się coś więcej niż tylko warsztaty. Było to spotkanie światów: przyrody i technologii, tradycji i współczesności, lokalnej tożsamości i uniwersalnej wrażliwości. Wieczór pod hasłem „Beskidzka Natura” stał się świadectwem tego, że nawet w niewielkiej miejscowości można stworzyć wydarzenie o rozmachu i ambicji, które śmiało mogłoby znaleźć swoje miejsce w kulturalnym kalendarzu dużych miast.

Zapraszam Was do obejrzenia wyjątkowego, bardzo osobistego wywiadu z Burmistrzem Żywca – Antonim Szlagorem – poświęconego wspomnieniom o Krystynie Habsburg.

Motanki – tradycyjne słowiańskie lalki intencyjne – powstają w wyjątkowy sposób: bez użycia igły, nożyczek czy innych ostrych narzędzi. Tworzone poprzez wiązanie, owijanie i splatanie tkanin, są czymś znacznie więcej niż rękodziełem. To symbole dawnych wierzeń, materialne nośniki intencji oraz żywa część słowiańskiej tradycji, która przetrwała dzięki osobom pielęgnującym tę niezwykłą sztukę.

Zakończyły się „Ferie w Muzeum na Rozdrożu” w Krzyżowej – tygodniowy cykl zajęć edukacyjnych, który udowodnił, że lokalne muzeum może stać się przestrzenią formowania dojrzałej, świadomej tożsamości najmłodszych. Inicjatywa, zrealizowana w ramach projektu Fundacji Dobry Widok „Beskidzka dolina: przyroda i kultura. Cyfrowy model krajobrazu otoczenia wsi Korbielów, Krzyżowa i Krzyżówki”, zgromadziła uczniów szkół podstawowych z Krzyżowej, Korbielowa i Krzyżówek, oferując im coś znacznie więcej niż sezonową rozrywkę.

Na Żywiecczyźnie Wielki Post nie był jedynie okresem liturgicznej powściągliwości. Zbiegał się z czymś znacznie bardziej dotkliwym – z przednówkiem, czasem, gdy zimowe zapasy chyliły się ku końcowi, a nowe plony pozostawały jeszcze w sferze nadziei. Duchowa asceza spotykała się z ekonomiczną koniecznością. W ciszy drewnianych chałup post smakował często nie tyle pokutą, ile niedostatkiem.

W pejzażu polskiej kultury rzadko pojawiają się przedsięwzięcia, które od pierwszych taktów redefiniują reguły gry. Cavatina Philharmonic Orchestra należy właśnie do tej kategorii. To pierwsza w Polsce prywatna orkiestra symfoniczna, powołana z inicjatywy prywatnego inwestora, działająca w sercu Podbeskidzia – w Bielsko-Biała. Mieście, które coraz śmielej artykułuje swoją obecność na europejskiej scenie muzycznej.

W polskiej części Karpat życie od wieków wyznaczały dwie siły: surowy rytm natury i porządek roku liturgicznego Kościoła rzymskokatolickiego. Religijność nie była dodatkiem do codzienności — była jej osią. Dlatego Wielki Post, poprzedzający najważniejsze święto chrześcijaństwa — Wielkanoc — stawał się czasem głębokiej przemiany, która obejmowała nie tylko duszę, lecz także dom, kuchnię i wspólnotę.

W całej Polsce, od wielkich miast po mniejsze ośrodki, Misteria Męki Pańskiej gromadzą co roku tysiące uczestników. Rozmach scenografii, dopracowana reżyseria, światło, muzyka i kostiumy – wszystko to sprawia, że współczesne inscenizacje coraz częściej przypominają spektakle teatralne na wysokim poziomie artystycznym. Powraca więc pytanie: czy wciąż są one przede wszystkim formą modlitwy i duchowej refleksji, czy już religijnym widowiskiem?

Wilk od wieków budzi w ludzkiej wyobraźni ambiwalentne emocje — podziw i lęk zarazem. Na terenach wiejskich Słowiańszczyzny, gdzie człowiek żył w ścisłym kontakcie z naturą i codziennie mierzył się z jej kaprysami, historia lęku przed tym drapieżnikiem ma swe głębokie korzenie. Wilki były nie tylko blisko, ale również realnie zagrażały egzystencji ludzi — polowały na zwierzęta gospodarcze, zabierały stado owiec czy bydła, wobec których gospodarz był niemal bezradny. Według najnowszych danych, w 2023 roku wilki mogły zabić nawet około 2 000 sztuk zwierząt gospodarskich w Polsce, przy czym większość stanowiły owce i bydło domowe.

Na  dziewiętnastowiecznej polskiej wsi życie toczy się według rytmu pór roku i kalendarza kościelnego. Wesele jest wydarzeniem wspólnotowym, małżeństwo – normą, a rodzina – podstawową komórką przetrwania. A jednak w niemal każdej parafii znajdowali się ci, którzy do ołtarza nigdy nie stanęli. Wbrew obiegowemu przekonaniu, nie był to margines tak niewielki, jak chciałaby tradycyjna narracja.

Zanim Walentynki pojawiły się w Polsce  były mojki, wianki i spojrzenia ponad płotem...

Jeszcze nie tak dawno — zaledwie dwa pokolenia wstecz — istniało w polskiej wsi słowo, które budziło lęk głębszy niż kazania o potępieniu.

Nim stanie się bohaterem opowieści ilegend  wiatr fenowy jest przede wszystkim zjawiskiem fizycznym — konsekwencją praw rządzących ruchem mas powietrza nad górami. W polskiej części Karpat  rodzi się, gdy wilgotne powietrze napływa nad barierę górską ze Słowacji. Wznosząc się po stronie nawietrznej, ochładza się i oddaje wilgoć w postaci opadów. Gdy następnie opada po stronie zawietrznej — już osuszone — ogrzewa się adiabatycznie, stając się cieplejsze i suchsze niż przed wspinaczką. W efekcie przynosi  wzrost temperatury, spadek wilgotności i gwałtowne porywy wiatru.

Gdy globalna kultura coraz śmielej wkracza w najmniejsze wspólnoty, na Żywiecczyźnie podjęto próbę przypomnienia, że to, co lokalne, może być równie żywe i porywające jak to, co światowe. Projekt „Tam trza kwitnąć, ka się rośnie – edukacja dzieci i młodzieży w duchu tradycji regionalnej”, zrealizowany przez Fundacja Braci Golec od lipca do grudnia 2025 roku w ramach programu Ministerstwa Edukacji Narodowej „Nasze tradycje”, stał się jedną z najciekawszych inicjatyw edukacyjnych w regionie Żywiecczyzny.

W sobotni wieczór w Jelśni hasło Kultura u korzeni, zaproponowane przez Fundację 9sił, stało się raczej zaproszeniem do świata na pograniczu snu, rytuału i sztuki współczesnej. Wieczór otworzył pokaz awangardowych strojów inspirowanych ćmami oraz muzyczną wrażliwością Björk — estetyką, która równie chętnie czerpie z natury, co z emocjonalnej intensywności dźwięku.

Wernisaż wystawy „Ptaszki Beskidzike” Zbigniewa Burego, który odbył się 7 lutego w Jeleśni w ramach projektu Kultura u korzeni realizowanego przez Fundację 9sił, okazał się jednym z tych wydarzeń artystycznych, które na długo pozostają w pamięci uczestników. Spotkanie z twórczością rzeźbiarza potwierdziło nie tylko siłę jego wyobraźni, lecz także niezwykłą konsekwencję w budowaniu własnego, rozpoznawalnego języka sztuki – języka, który wymyka się modom i chwilowym tendencjom.

W niedzielne popołudnie w Restauracji Dworcowa czas na chwilę zwolnił. Wystąpił Nany Hudák – artysta wybitny, pieśniarz, którego głos ma rzadką dziś umiejętność: uspokaja, porządkuje myśli, pozwala słuchać w skupieniu.

Milówka po raz kolejny stała się areną spotkania żywej tradycji z najwyższym poziomem wykonawczym. Po całodziennych prezentacjach podczas Dnia Plenerowego Żywieckich Godów jury zakończyło obrady, ogłaszając listę laureatów i formułując wnioski, które potwierdzają wyjątkową kondycję góralskich obrzędów noworocznych.

25 stycznia w Muzeum Śląskie odbyło się uroczyste zakończenie wystawy „Etnoalternatywa. Nowe spojrzenie na modę ludową”, prezentowanej publiczności od 10 maja 2025 roku. Finał ekspozycji połączył refleksję nad dziedzictwem regionu z muzyką na żywo — wydarzenie dopełnił koncert Kapela PoPieronie, który nadał wieczorowi wyraźnie ludowy, a zarazem współczesny ton.

24 stycznia w Milówce jak co roku odbył się Dzień Plenerowy Żywieckich Godów w Milówce ! 

Z inicjatywy Małgorzaty Pępek, Poseł na Sejm RP, oraz Fundacji Karpathia, 13 stycznia odbyło się noworoczne wydarzenie muzyczne zatytułowane „Zajaśniała gwiozdka nad Beskidami…”. Koncert miał miejsce w sali koncertowej Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. W. Rowickiego w Żywcu.

W grudniu w siedzibie Fundacji Karpathia w Bielsku-Białej odbyło się otwarcie wystawy „Szopki krakowskie w sercu Beskidów”. Z krakowskiego muzeum przybyły wyjątkowe, misternie wykonane szopki – żywe świadectwo tradycji nierozerwalnie związanej z miastem królów.

Są w historii miast postacie, które nie odchodzą wraz z biegiem lat. Pozostają obecne – w pamięci, w krajobrazie, w cichym poczuciu ciągłości. Dla Żywca taką postacią była Maria Krystyna Immaculata Elżbieta Renata Alicja Gabriela Habsburg-Lotaryńska – ostatnia mieszkanka miasta z dynastii Habsburgów, kobieta, w której losie skupiły się dramat XX wieku, arystokratyczna powściągliwość i niezłomna lojalność wobec Polski.

Adrian Mokrys, artysta pochodzący z Rycerki Górnej, znany czytelnikom „Coolturalnego Żywca” z ekspresyjnych masek dziadowskich, konsekwentnie udowadnia, że jego twórczość nie daje się zamknąć w jednej kategorii. Praca z drewnem jest dla niego językiem znacznie bogatszym. Jednym z motywów, do których powraca najczęściej i które cieszą się największym zainteresowaniem odbiorców, jest postać Chrystusa Frasobliwego.

7 grudnia w sali koncertowej Państwowej Szkoły Muzycznej w Żywcu odbyła się trzecia edycja konferencji „Kultura w regionie – Region w kulturze”, organizowanej przez Fundację Braci Golec. W tym roku wydarzenie poświęcone było dziedzictwu trzech subregionów Żywiecczyzny: Doliny Soły, Doliny Koszarawy oraz terenów położonych na północ od miasta.

Od pierwszych dni listopada w Muzeum Miejskim w Żywcu można  było oglądać ekspozycję, która wprowadza odwiedzających w świat sztuki surowej, pierwotnej i pełnej emocji. „Rzeźby z drzew” autorstwa Zbigniewa Burego to wystawa niezwykła – zarówno ze względu na jej formę, jak i aurę, w jakiej przyszło jej zaistnieć.

Tradycyjnie w Nowy Rok Jukace z Zabłocia wybiegli na ulice dzielnicy by winszować wszystkim zebranym.

W Rycerce Górnej tworzy Adrian Mokrys – artysta, dla którego sztuka nie jest zawodem ani dodatkiem do codzienności, lecz jej istotą. Drewno pod jego dłońmi nabiera form i znaczeń, jakby było naturalnym przedłużeniem wyobraźni, która od lat domaga się materialnego kształtu.

W czasie przyspieszonej globalizacji i kulturowej unifikacji lokalne tradycje coraz częściej stają się nie tylko świadectwem przeszłości, lecz także narzędziem świadomego wychowania przyszłych pokoleń. Jukace z Zabłocia są tego znakomitym przykładem. To znacznie więcej niż barwne stroje, hałas batów i noworoczny optymizm, który co roku ożywia lokalną przestrzeń. Ich działalność wyrasta z głębokiego poczucia odpowiedzialności za zachowanie tożsamości historycznej i kulturowej Zabłocia.