Dziś dożynki kojarzą się przede wszystkim z kolorowymi strojami ludowymi, poranną mszą, korowodem i gminnym festynem, na którym obok lokalnych zespołów pojawiają się stoiska z regionalnym jedzeniem. Dla jednych to piękna tradycja, dla innych - jeszcze jedna impreza w kalendarzu. Tymczasem historia święta plonów sięga znacznie głębiej niż chrześcijańskie obrzędy. Jej korzeni należy szukać w dawnych, przedchrześcijańskich społecznościach rolniczych.
Wieniec był i pozostaje najważniejszym symbolem tego święta. Nic dziwnego - dla ludzi, których życie zależało od ziemi, zboże było czymś znacznie więcej niż tylko kolejnym plonem. Było gwarancją przetrwania. Wieniec pleciono z kłosów zbóż, ozdabiano kwiatami, ziołami i owocami. Miał wyrażać wdzięczność za urodzaj, ale także nadzieję, że następny rok okaże się równie pomyślny.
Dziś dożynkowe wieńce trafiają do kościołów. Dawniej niesiono je na pól, z których właśnie zebrano ostatnie plony. Towarzyszyły temu śpiewy, procesje i obrzędy mające podkreślać więź człowieka z ziemią oraz zapewnić pomyślność w kolejnym sezonie. Fragmenty wieńców miały później trafiać do gospodarstw. Mniejsze snopy lub wiązanki zawieszano nad wejściami do domów, przypisując im moc ochronną i zapewniającą dostatek.
Szczególne znaczenie miały również ziarna. Te pochodzące z dożynkowych wieńców przechowywano, a następnie wysiewano podczas kolejnych prac polowych. Wierzono, że zawarta jest w nich siła minionych zbiorów, która może zostać przekazana nowemu zasiewowi.
Żniwa same w sobie były wydarzeniem społecznym. Praca na polu wymagała wysiłku całej wspólnoty. Sąsiedzi pomagali sobie nawzajem, bo sprawne zebranie plonów często decydowało o przetrwaniu zimy. Nie był to jednak wyłącznie czas ciężkiej pracy. Z żniwami wiązały się liczne wierzenia, zakazy i rytuały.
Początek żniw, nazywany zażynkami, wyznaczały między innymi naturalne znaki. Jednym z nich miał być głos przepiórki. Istniała też pora dnia, której pracujący na polach szczególnie się obawiali. W południe, gdy słońce stało wysoko, robiono przerwę.
W ludowej wyobraźni nie chodziło jednak wyłącznie o ochronę przed upałem. Wierzono, że w czasie największego skwaru po polach może krążyć południca - istota związana ze słońcem i żniwami. Miała napadać na ludzi pracujących w południe, sprowadzać chorobę, a nawet śmierć. Dziś wiele takich przypadków można byłoby tłumaczyć udarem cieplnym czy odwodnieniem. Dawniej za nieszczęście odpowiadała istota z pogranicza świata ludzi i nadprzyrodzonych sił natury.
Nieprzypadkowo tak ważny był również moment końca żniw. Ostatni zebrany snop zboża traktowano wyjątkowo. Wierzono, że może kryć się w nim duch lub opiekun pól, znany w słowiańskich wierzeniach jako polewik. Snopek przechowywano w gospodarstwie, a jego obecność miała zapewnić ciągłość urodzaju.
W centrum świętowania znajdował się również chleb. Nie był zwykłym pożywieniem. Symbolizował efekt całorocznej pracy, bezpieczeństwo i dostatek. W wielu miejscach wypiekano go z mąki pochodzącej z nowych zbiorów i przynoszono na uroczystość. Później bochen dzielono między uczestników. Wspólne jedzenie miało znaczenie równie ważne jak sam ceremoniał - przypominało, że plon nie jest wyłącznie prywatną własnością gospodarza, lecz owocem pracy całej społeczności.
A po obrzędach przychodziła pora na zabawę bo dawne święta plonów nie kończyły się na symbolicznych gestach. Były czasem ucztowania, śpiewu, tańca i spotkań. Jadła i napitku nie mogło zabraknąć. Radość nie była jedynie nagrodą za zakończenie ciężkich żniw. W tradycyjnym społeczeństwie obrzęd miał także „zamknąć” stary cykl i otworzyć nowy - zapewnić pomyślność, zdrowie i przyszły urodzaj.
Współczesne dożynki zachowały z tego świata przede wszystkim symbole. Wieniec, chleb, korowód, muzyka i wspólna biesiada nadal są obecne. Zmienił się jednak kontekst.
Coraz mniej ludzi na co dzień obserwuje dojrzewające zboże. Mieszkaniec miasta może nawet nie zauważyć momentu rozpoczęcia żniw. Wieś również nie przypomina już tej sprzed kilkudziesięciu lat. Coraz mniej gospodarstw prowadzi tradycyjną, rodzinną produkcję rolną, a prace polowe w ogromnej mierze przejęły wyspecjalizowane, wielkoobszarowe gospodarstwa i nowoczesne maszyny.
Dlatego dożynki nie powinny stać się tylko kolejnym festynem. Są jednym z niewielu momentów, kiedy współczesny człowiek może przypomnieć sobie, że chleb nie zaczyna się na sklepowej półce. Zaczyna się od ziemi, ziarna, deszczu, słońca i pracy człowieka.
Być może właśnie dlatego warto patrzeć na dożynkowy wieniec nie jak na dekorację. To symbol pamięci o świecie, w którym rytm życia wyznaczały pola, pory roku i kaprysy natury. Świecie, który odszedł, ale którego echo - wbrew pozorom - wciąż pobrzmiewa podczas każdego święta plonów.
Marzena Wendzel Łabęcka
