Finał Narodowego Czytania 2026 odbędzie się w sobotę 5 września 2026 roku, a lekturą jubileuszowej, XV edycji są „Dziady” Adama Mickiewicza.
Gdy w roku 1832 w paryskiej księgarni ukazał się czwarty tom "Poezyj" Adama Mickiewicza, nikt jeszcze nie wiedział, że trzyma w rękach jedno z najpotężniejszych dzieł polskiego ducha. Tom ów zawierał III część "Dziadów" - utwór, który miał odmienić rozumienie literatury, wolności i ofiary. Aby jednak zrozumieć, czym są "Dziady" i jak powstały, musimy cofnąć się o dekadę, na bruki wileńskie i do drezdeńskich kamienic, gdzie rodził się mit.
Geneza.
Początki "Dziadów" są skromne i głęboko osadzone w litewskiej ziemi. Młody Mickiewicz, zafascynowany ludowymi wierzeniami, które sam określił w przedmowie jako "starodawny obrzęd ku czci przodków", postanowił przenieść je na scenę . W latach 1820–1823, jeszcze jako świeżo upieczony wieszcz w Wilnie, napisał II i IV część dramatu, które wraz z "Balladami i romansami" otwierały nową erę w literaturze - erę romantyzmu .
Część II, która chronologicznie jest pierwszą w cyklu, to właśnie teatralny obraz pogańskiego obrzędu "dziadów". W cmentarnej kaplicy, w Zaduszki, Guślarz przywołuje duchy czyśćcowe. Pojawiają się kolejno duchy lekkie, ciężkie i pośrednie – aniołki Józiek i Rózia, skąpy Pan, dziewczyna Zosia, która nie zaznała gorzkiego chleba, a w końcu upiór, który odrzucił miłość bliźniego . To dramat o winie i karze, o sprawiedliwości, która nie kończy się na progu śmierci. Część IV to z kolei wewnętrzne, pełne bólu wyznanie Gustawa - nieszczęśnika który w dzień zaduszny nawiedza dom swojego dawnego nauczyciela .
Dzieło mogło pozostać jedynie lirycznym studium ludowości i nieszczęśliwej miłości, gdyby nie wydarzenia, które wstrząsnęły Litwą. W roku 1823 władze carskie rozprawiły się z tajnymi organizacjami młodzieżowymi - Filomatami i filaretami. Mickiewicz, jeden z ich czołowych działaczy, został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie . Doświadczenia z tego śledztwa, widok przyjaciół skazywanych na Sybir, miały wstrząsnąć nim do głębi, ale na artystyczny owoc tych przeżyć przyszło mu poczekać jeszcze prawie dziesięć lat.
Drezno 1832. Narodziny.
Rok 1830 przyniósł wybuch powstania listopadowego. Mickiewicz przebywał wówczas w Rzymie. Wiadomość o zrywie poruszyła go do głębi; ruszył w drogę do kraju, by wziąć udział w walce. Los jednak zrządził inaczej. Dotarł jedynie do Wielkopolski, ale nie zdołał przekroczyć granicy Królestwa Kongresowego. Powstanie upadło, a poeta pozostał na emigracji, obarczając się ogromnym poczuciem winy, że nie oddał życia za ojczyznę .
To właśnie w Dreźnie, na wiosnę 1832 roku, w środowisku polskich emigrantów, z tego palącego poczucia niespełnionego obowiązku zrodziła się III część "Dziadów" . Utwór stał się dla Mickiewicza aktem ekspiacji - duchową ofiarą i próbą odkupienia swojego "grzechu" braku czynnego udziału w powstaniu . Przypominając śledztwo wileńskie z 1823 roku, poeta pokazywał, że jako filomata i ofiara carskiego despotyzmu spełnił już swój patriotyczny obowiązek, będąc poprzednikiem pokolenia listopadowych powstańców .
Nie mógł jednak pisać o wydarzeniach świeżych, nazbyt drażliwych dla cenzury. Dlatego akcję III części osnuł wokół procesu filomatów z 1823 roku . W ten sposób powstał arcydramat romantyczny, który przeszedł do historii jako "Dziady drezdeńskie".
O czym są "Dziady"? Oto jest pytanie...
Odpowiedź jest złożona, bo "Dziady" nie są jednym, spójnym dziełem, ale cyklem, który opowiada o tym samym - o relacji między życiem a śmiercią, jednostką a narodem, grzechem a odkupieniem. Oto ich trzy zasadnicze warstwy:
Po pierwsze: Obrzęd i metafizyka. W części II widzimy pogański, ludowy rytuał. To wiara w to, że świat żywych i zmarłych jest ze sobą nierozerwalnie związany . Żywi mogą pomóc duszom w czyśćcu, a duchy dają przestrogi i naukę żyjącym. To moralitet o tym, że nie można być obojętnym na cierpienie innych, a proste życie w zgodzie z naturą i sumieniem jest bliższe Bogu niż puste praktyki.
Po drugie: Dramat romantycznego indywidualisty. W części IV i III mamy do czynienia z przemianą bohatera. Gustaw z IV części to rozczarowany kochanek, cierpiący z powodu niespełnionej miłości. Jego ból jest osobisty, egzystencjalny. W części III ten sam bohater, już jako Konrad, przeobraża się w poetę-wizjonera, który miłość do kobiety zamienia na miłość do ojczyzny . Jego cierpienie staje się uniwersalne, a w słynnej "Wielkiej Improwizacji" Konrad staje do pojedynku z Bogiem, chcąc przejąć od Niego stery nad losem narodu. To apogeum romantycznego buntu przeciwko wszystkiemu, co ogranicza wolność człowieka.
Po trzecie: Narodowy dramat polityczny. III część to przede wszystkim dzieło o Polsce pod zaborami. To wizja narodu męczennika, cierpiącego za swoje grzechy, ale i mającego misję dziejową. W utworze poznajemy carskich urzędników – cynicznego Senatora Nowosilcowa, podłego Doktora (pierwowzorem był dr August Bécu, ojczym Słowackiego) czy służalczego Pelikana . Kontrastem są młodzi patrioci, tacy jak Rollison, skatowany za wiarę w wolną Polskę, a także Ksiądz Piotr, który w wizji przepowiada przyszłą walkę wyzwoleńczą. "Dziady" to zatem dzieło o narodowej winie, ofierze i mesjanistycznym przeznaczeniu, które miało pocieszać i zagrzewać do walki kilka pokoleń Polaków. To także swoiste "rozliczenie" z polskimi słabościami, które doprowadziły do upadku powstań .
Dzieło życia
"Dziady" powstawały przez całe twórcze życie Mickiewicza. Pierwsze dwie części wydał w 1823 roku, najsłynniejszą III w 1832, a część I, nigdy nieukończona, ukazała się już po jego śmierci w 1860 roku . To nie tylko dramat - to "teatr narodowy" w pigułce, w którym Bóg, diabeł, duchy, carski urzędnik i romantyczny poeta stają na jednej scenie, by opowiedzieć historię, która wciąż się w nas toczy.
Marzena Wendzel - Łabęcka
