W Beskidach natura nigdy nie była jedynie tłem. Od pokoleń pozostaje częścią codzienności, pamięci i wyobraźni mieszkańców. Las, góry, rzeki i zamieszkujące je zwierzęta dostarczały tematów ludowym twórcom, rzeźbiarzom i artystom.
O tym, jak wiele można odczytać z obecności ptaków w górskim krajobrazie, rozmawiano podczas spaceru przyrodniczego „Ptaki na pograniczu polsko-słowackim”, który odbył się 23 września 2026 na Oźnej i jej okolicach a zorganizowany został przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego.
Nie była to zwykła wycieczka. Wspólny spacer dorosłych i młodzieży stał się okazją do uważniejszego spojrzenia na świat, który często mijamy bez zastanowienia. Opowieści o ptakach łączyły obserwację z wiedzą o ich ochronie, liczebności oraz miejscach bytowania.
W centrum zainteresowania znalazły się przede wszystkim gatunki charakterystyczne dla terenów górskich i pogranicza polsko-słowackiego. Mówiono o pliszce górskiej i pluszczu, związanych z górskimi potokami, o orle przednim, a także o dzięciołach, wśród których szczególne miejsce zajmuje niezwykle rzadki dzięcioł trójpalczasty. Nie zabrakło sów: puchacza, sóweczki i włochatki. Osobną grupę stanowiły kuraki leśne - głuszec i jarząbek.
Podczas wykładów zwracano uwagę na ochronę ptaków, zmiany liczebności ich populacji oraz konieczność zachowania odpowiednich miejsc bytowania. W przypadku wielu gatunków przetrwanie zależy nie tylko od formalnej ochrony, ale również od tego, czy zachowane zostaną lasy, potoki, polany i naturalne fragmenty krajobrazu, których potrzebują.
W Beskidzie Żywieckim opowieść o ptakach ma jeszcze jeden wymiar. Przyroda od dawna przenika tutaj do kultury. To, co mieszkańcy obserwowali wokół siebie, stawało się źródłem inspiracji dla rzemiosła, sztuki ludowej i folkloru. Ptaki trafiały do świata dziecięcych zabawek, drewnianych figurek i rzeźb.
Historia beskidzkich ptaszków ma szczególną kartę w Stryszawie. Około 1890 roku mieszkaniec wsi Teofil Mentel, zainspirowany albumem z kolorowymi ilustracjami ptaków otrzymanym od pustelnika, zaczął strugać ich drewniane odpowiedniki. Pomysł szybko znalazł naśladowców. Z czasem drewniane ptaki stały się jednym z rozpoznawalnych elementów lokalnej tradycji rzemieślniczej.
Dziś świadectwa tej tradycji można oglądać nie tylko w lokalnych muzeach i ośrodkach kultury. Kolekcje beskidzkich ptaszków znajdują się również w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Śląskim w Katowicach oraz Regionalnym Ośrodku Kultury w Bielsku-Białej. Niewielkie drewniane figurki stały się świadectwem relacji człowieka z krajobrazem, w którym żył.
Ta relacja nie należy jednak wyłącznie do przeszłości. Ptasia fauna Beskidów nadal inspiruje współczesnych artystów. Dobrym przykładem jest cykl „Ptaszki Beskidzkie” autorstwa Zbigniewa Burego. Jego rzeźby nie są dosłownymi kopiami natury. Są surowe, uproszczone i pełne indywidualnego charakteru. Dopiero dłuższe spojrzenie pozwala dostrzec w nich napięcie, czujność, spokój, a czasem niemal ludzką emocję.
Spacer „Ptaki na pograniczu polsko-słowackim” pokazał więc, że ochrona przyrody nie jest wyłącznie kwestią zachowania rzadkich gatunków. Jest również ochroną krajobrazu, pamięci i kultury. Jeśli znikną miejsca, w których żyją ptaki, z czasem może zniknąć także część opowieści, które przez pokolenia budowały tożsamość Beskidu Żywieckiego.
Być może najważniejszą lekcją tego spaceru jest uważność. W świecie, w którym łatwo przeoczyć to, co znajduje się tuż obok, warto czasem zatrzymać się i posłuchać. W szumie potoku i wśród beskidzkich drzew można usłyszeć nie tylko głos ptaka, lecz także fragment historii miejsca. To również powód, by chronić przyrodę dla kolejnych pokoleń.
Spotkanie odbyło się w ramach projektu „Wspólnie dla natury: transgraniczna współpraca na rzecz ochrony przyrody / Spoločne pre prírodu: Cezhraničná spolupráca ochrany prírody”, współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach programu Interreg Polska–Słowacja 2021–2027, w ramach Priorytetu 4 - Współpraca instytucji i mieszkańców pogranicza.
Marzena Wendzel Łabęcka
Część zdjęć pochodzi z :
Katalog 60 Tygodnia Kultury Beskidzkiej
Książka "70 lat Muzeum w Żywcu"
Katalog Fundacji 9sił PTASZKI BESKIDZKIE - rzeźby/ Zbyszek Bury
